آشنایی مقدماتی با کارتوگرافی
( ویژه دانشجویان معماری – عمران – شهر سازی ... )
کارتوگرافی ، اساسا تکنیکی است که با کوچک کردن خصوصیات فضایی ( ابعاد ) انواع مختلف اجسام و سطوح بزرگ ، مثل زمین های وسیع ، قسمتی و یا تمام کره زمین ، و یا یک کره آسمانی سر و کار دارد ، این تکنیک پهنه های وسیع را کوچک می کند تا قابل مشاهده شود.
به طور کلی دو معنا از کارتوگرافی مستفاد می گردد :
1- کارتوگرافی عام : علم ، هنر و فن ساختن نقشه است که کلیه مراحل تهیه نقشه ، یعنی ژئودزی ، عملیات زمینی ، فتوگرامتری ، ترسیم و چاپ را شامل میشود .
2- کارتوگرافی خاص : مراحل بعد از برداشت زمینی ، فتوگرامتری و یا کلا اطلاعات اولیه برای تهیه نقشه را شامل میشود و در حقیقت قسمت اعظم کار تهیه نقشه محسوب میگردد . کارهایی از قبیل تنظیم پیش نویس ، ترکیب اطلاعات و استفاده از نقشه ها و مدارک مربوطه ، انتخاب شبکه ، تعیین علائم و نوشته ها ، هماهنگی اطلاعات موجود در نقشه ، طراحی اطلاعات حاشیه نقشه ، انتخاب روش ترسیم و چاپ و تکثیر ، مراحل مختلف کارتو گرافی خاص را تشکیل میدهد .
پس میتوان نتیجه گرفت که گرد آوری اطلاعات اولیه و پروراندن و ارائه آن به صورت مطلوب و یا به عبارت دیگر عملیات مربوط به تهیه نقشه ، بر عهده کارتوگرافی است . به عبارت دیگر ، بدون استفاده از کارتوگرافی تهیه نقشه از منطقه میسر نبوده و هر قدر به آن توجه بیشتری شود به همان اندازه نقشه گویاتر و مطلوبتر خواهد بود.
کارتوگرافی را به طور مختصر ، هنر ، علم و تکنولوژی ساختن نقشه از زمین و یا سایر کرات آسمانی تعریف می نمایند . به دلیل تهیه انواع مختلف نقشه از جنبه های گوناگون که تفاوتهای بارزی از هم خواهند داشت ، می توان تصور نمود که عملیات و مراحل فنی تهیه نقشه در رابطه با نوع نقشه بسیار متنوع و مختلف است . از طرف دیگر ، چون کارتوگرافی فرم ویژه ای از ارتباط محسوب میشود ، اصول تئوری و عملی آن شامل مطالب خاصی است که منحصر به فرد بوده و در سایر رشته های علوم به ندرت یافت میشود . گرچه این روشها در جزئیات باهم اختلاف دارند ، اما در اصل از کلیتی پیروی نموده و دارای وجوه مشترکی هستند که میتوان آنهارا اصول روش کارتوگرافی فرض کرد .
این اصول طبق نظر رابینسون عبارتند از :
1- مقیاس : بنا به تعریفی که از
نقشه میشود ، کلیه نقشه ها نسبت به واقعیت کوچکترند . این بدان معناست که
اولین تصمیم کارتوگراف به تعیین نسبت ( ابعاد ) بین واقعیت و نقشه اختصاص
می یابد. این نسبت اصطلاحا مقیاس خوانده میشود . انتخاب مقیاس از اهمیت
ویژه ای برخوردار است ، زیرا مقیاس باعث ایجاد فضایی در نقشه می گردد که در
ان ، قسمتی از واقعیت ها به صورت خلاصه گنجانده میشود .
2- سیستم تصویر : نقشه ها به طور کلی نشان دهنده وضع نسبی ابعاد پدیده ها
هستند . سه مشخصه پدیده های فضایی عبارتند از : طول ، عرض و ارتفاع . بدین
ترتیب یکی از هدفهای کارتوگراف بهره گیری از تصویری است که به وسیله ان
بتوان ابعاد سه گانه سطح کروی را بر روی سطح دو بعدی نقشه ( طول و عرض)
منتقل کرد. تصویر کردن سطح کروی بر سطح مستوی ، باعث ایجاد تغییرات اجتناب
ناپذیری در جهت ،فاصله، مساحت و شکل می گردد . سیستم انتقال سطح کروی بر
سطح مستوی ، اصطلاحا به سیستم تصویر نقشه معروف است .
3- جنرالیزه کردن : به دلیل اعمال سیستم ارتباطی پیچیده برای مقاصد عمومی
و یا ویژه ، لازم است که تهیه هر نقشه به طور دقیق برنامه ریزی شود . از
این جهت سومین کار مهم کارتوگراف جنرالیزه کردن یا خلاصه نمودن اطلاعات است
. برای اینکه کارتوگراف بتواند به بهترین شکل اطلاعات را جنرالیزه نموده و
مطالب غیر ضروری نقشه را حذف نماید ، لازم است که از منظور و هدف نقشه مطلع
باشد.
4- طراحی : نقشه باید واضح و گویا ، و علائم و اطلاعات موجود مناسب با هدف
نقشه باشد ، و کلیه عناصر گرافیکی طوری در کنار هم قرار گیرند که تصویری
صحیح و مطلوب ارائه نمایند . سیستم ارتباطی گرافیک باید چنان دقیق برنامه
ریزی شود که مانند سایر سیستم های ارتباطی ، اطلاعات مورد نظر به سادگی
توسط گیرنده دریافت شود. تصمیم گیری در مورد روشهای نمایش ، اندازه و نوع
حروف ، ضخامت خطوط ، رنگ و سایه روشن علائم و لژاند نقشه و ایجاد هماهنگی
لازم بین عناصر مختلف گرافیکی از جمله این فعالیت ها محسوب میشود .
5- ترسیم و تولید : که امروزه با اختراع پلاتر ها و پرینتر و دستگاه های
چاپ به سادگی و با کیفیت بسیار بالا امکان پذیر شده است.
